Γέφυρες Ήχων: Τα Μακάμ και οι Ήχοι της Βυζαντινής Μουσικής
Η μουσική παράδοση της Ελλάδας και της ευρύτερης Ανατολικής Μεσογείου είναι ένας ζωντανός οργανισμός που αναπνέει μέσα από δύο τεράστιους και συγγενικούς μουσικούς κόσμους: την Οκτώηχο της Βυζαντινής Μουσικής και το Σύστημα των Μακάμ (Makam). Για την Εστουδιαντίνα Κυκλάδων, αυτοί οι “δρόμοι” δεν είναι απλώς θεωρία, αλλά η ίδια η ψυχή του ρεπερτορίου μας, από τα παραδοσιακά των νησιών μας μέχρι τα Σμυρναίικα και τα πρώιμα Ρεμπέτικα.
Οι Ήχοι της Βυζαντινής Μουσικής (Η Οκτώηχος) Η Εκκλησιαστική Βυζαντινή Μουσική βασίζεται σε ένα αυστηρό αλλά εξαιρετικά πλούσιο τροπικό σύστημα, την Οκτώηχο. Χωρίζεται σε οκτώ βασικούς Ήχους: τέσσερις Κύριους (Α’, Β’, Γ’, Δ’) και τέσσερις Πλάγιους (Πλ. Α’, Πλ. Β’, Βαρύς, Πλ. Δ’). Αυτό που κάνει τη Βυζαντινή Μουσική μοναδική είναι η χρήση μικροδιαστημάτων. Σε αντίθεση με το Δυτικό σύστημα που χωρίζει την οκτάβα σε 12 ημιτόνια, το Βυζαντινό σύστημα τη χωρίζει σε 72 «μόρια», επιτρέποντας εξαιρετικά λεπτές και εκφραστικές μελωδικές αποχρώσεις (π.χ. τα μαλακά χρώματα του Β’ Ήχου). Κάθε Ήχος έχει τις δικές του δεσπόζουσες νότες, τις δικές του καταλήξεις και ένα ξεχωριστό συναισθηματικό ήθος (από χαρμόσυνο έως βαθιά κατανυκτικό).
Το Σύστημα των Μακάμ (Makam) Στην κοσμική μουσική της Ανατολής, κυριαρχεί το σύστημα των Μακάμ. Ένα Μακάμ δεν είναι απλώς μια μουσική κλίμακα. Είναι ένας μελωδικός κανόνας (Seyir), που υπαγορεύει πώς πρέπει να κινηθεί η μελωδία: από πού να ξεκινήσει, ποιες νότες να τονίσει και πώς να καταλήξει. Όπως και οι Βυζαντινοί ήχοι, τα Μακάμ χρησιμοποιούν μικροτονικά διαστήματα και χτίζονται ενώνοντας τετράχορδα και πεντάχορδα. Μακάμ όπως το Ραστ (Rast), το Χιτζάζ (Hicaz), το Ουσάκ (Uşşak) και το Σαμπά (Sabâ) αποτελούν τον πυρήνα της αστικής λαϊκής μουσικής, δίνοντας ζωή στα τραγούδια της Μικράς Ασίας και του Αιγαίου.
Η Συγγένεια και η Σύνδεση Οι δύο αυτοί κόσμοι επικοινωνούν διαρκώς. Οι Βυζαντινοί πρωτοψάλτες ήταν συχνά και σπουδαίοι γνώστες της κοσμικής μουσικής των Μακάμ, και αντίστροφα. Υπάρχουν άμεσες αντιστοιχίες που συναντάμε συχνά στα τραγούδια που παίζουμε:
- Ο Πλάγιος του Τετάρτου (Πλ. Δ’) ταυτίζεται σε μεγάλο βαθμό με το μακάμ Ραστ (Rast).
- Ο Πλάγιος του Πρώτου (Πλ. Α’) συγγενεύει στενά με το μακάμ Ουσάκ / Χουσεϊνί (Uşşak / Hüseyni).
- Ο Πλάγιος του Δευτέρου (Πλ. Β’) αντιστοιχεί στο μακάμ Χιτζάζ (Hicaz).
Στην Εστουδιαντίνα Κυκλάδων, μελετάμε και ερμηνεύουμε αυτή τη μουσική κληρονομιά με σεβασμό στα ηχοχρώματα και τα διαστήματα. Μέσα από τα παραδοσιακά όργανα, φέρνουμε στο σήμερα τη μαγεία των Βυζαντινών Ήχων και των Μακάμ, συνδέοντας το χθες με το σήμερα στο απέραντο γαλάζιο του Αιγαίου.
[ENGLISH TEXT]
Title: Bridges of Sound: Makams and the Modes of Byzantine Music
The musical heritage of Greece and the broader Eastern Mediterranean is a living organism that breathes through two vast and closely related modal systems: the Octoechos of Byzantine Music and the Makam System. For the Estoudiantina Cyclades, these musical “paths” are not mere theory; they are the very soul of our repertoire, ranging from the traditional music of our islands to Smyrneika and early Rebetiko.
The Modes of Byzantine Music (Octoechos) Ecclesiastical Byzantine Music is based on a strict yet incredibly rich modal system known as the Octoechos (meaning “Eight Sounds/Modes”). It is divided into eight primary modes: four Authentic (1st, 2nd, 3rd, 4th) and four Plagal (Plagal 1st, Plagal 2nd, Grave/Barys, Plagal 4th). What makes Byzantine Music unique is its use of microtonal intervals. Unlike the Western system, which divides the octave into 12 equal semitones, the Byzantine system divides it into 72 “moria” (commas). This allows for highly subtle and expressive melodic nuances. Each mode has its own dominant notes, specific cadences, and a distinct emotional character (ethos)—ranging from joyous and triumphant to deeply sorrowful and contemplative.
The Makam System In the secular music of the East, the Makam system prevails. A Makam is not simply a musical scale. It is a comprehensive melodic framework or progression (Seyir) that dictates how a melody should unfold: where it should begin, which notes to emphasize, and how it must resolve. Like the Byzantine modes, Makams utilize microtonal intervals and are constructed by joining specific tetrachords and pentachords together. Makams such as Rast, Hicaz, Uşşak, and Sabâ form the core of urban folk music, giving life to the songs of Asia Minor and the Aegean.
The Connection and Kinship These two musical worlds have been in constant dialogue for centuries. Byzantine head chanters (protopsaltes) were often great masters of secular Makam music, and vice versa. There are direct correspondences that we frequently encounter in the songs we play:
- The Plagal 4th Mode is largely identical to Makam Rast.
- The Plagal 1st Mode is closely related to Makam Uşşak or Hüseyni.
- The Plagal 2nd Mode corresponds to Makam Hicaz.
At Estoudiantina Cyclades, we study and perform this musical heritage with deep respect for its tone colors and intervals. Through our traditional instruments, we bring the magic of Byzantine Modes and Makams into the present, bridging the past and the present across the deep blue of the Aegean Sea.